Ένα τροποποιημένο κληρονομικό δίκαιο πρόκειται να ισχύσει στη χώρα μας από 16.9.2026. Πρόκειται για τις πολλές αλλαγές που έχει επιφέρει στον Αστικό Κώδικα και μερικές στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ο νόμος 5303/ 2026 (ΦΕΚ Α 81/22.5.2026), που αρχίζει να ισχύει κατά περίπτωση – κυρίως με κριτήριο αν ο χρόνος θανάτου είναι πριν η μετά - από την παραπάνω ημερομηνία. Οι αλλαγές που επιφέρει έχουν παρουσιαστεί αναλυτικά σε σωρεία εκδηλώσεων (κυρίως του Δ.Σ.Α.) και ενημερωτικών κειμένων και άρθρων που έχουν προηγηθεί, όπως ενδεικτικά το από Ιουνίου 2026 κείμενο του ΔΣΑ «Το νέο κληρονομικό δίκαιο», με επιμέλεια των Αλέξανδρου Μαντζούτσου και Μαρίας Αγγελή.
Σκοπός του σημειώματος αυτού συνεπώς δεν είναι η παρουσίαση, αλλά μία πρώτη, διάσπαρτη κριτική αποτίμηση μερικών από τις αλλαγές που έχουν θεσπισθεί. Σε καμμία περίπτωση δεν είναι εξαντλητική η πλήρης η προσέγγιση. Μάλλον αποσκοπεί στο έναυσμα για μια σχετική συζήτηση.
Από όποια οπτική και αν αντιμετωπίζονται (η δική μου εκτίθεται παρακάτω) δεν μπορούν να μας είναι αδιάφορες, είτε ως συναλλασσόμενων, είτε ως δικηγόρων, αφού επηρεάζουν με πολλούς τρόπους τη ζωή μας, οι τροποποιήσεις και οι μεταβολές του κληρονομικού δικαίου. Το τελευταίο αποτελεί το πλέον αντιδραστικό και αναχρονιστικό δίκαιο που περιλαμβάνεται στον Αστικό Κώδικα. Είναι το μοναδικό του κεφάλαιο που παρέμεινε ως είχε πρόσφατα από την θέση του σε ισχύ χωρίς να υποστεί την πλημμυρίδα των τροποποιήσεων του οικογενειακού δικαίου η έστω τη συχνότητα των υπολοίπων. Και είναι κοινωνικά άχαρο διότι προκαλεί τη φρενίτιδα της ιδιοκτησίας και τον ανταγωνισμό των κληρονόμων. Η στασιμότητά του προκάλεσε αντίστοιχη στασιμότητα στην οικονομική κίνηση των κληρονομιών και αυτό το πρόβλημα εξήγγειλε ο νομοθέτης ότι ήρθε να αντιμετωπίσει με τις αλλαγές του. Ας δούμε μερικές :
Θετικά σημεία :
1) Το κυριότερο είναι ο περιορισμός της ευθύνης των κληρονόμων για τα χρέη της κληρονομιάς (Α.Κ. 1892) και η κατάργηση της παράλογης, απεριόριστης και πάνω από το ενεργητικό της κληρονομιάς ευθύνη τους με την ατομική τους περιουσία. Αφού δεν αποτρέπεται η διαιώνιση του πλούτου, ας αποτραπεί τουλάχιστον η διαιώνιση της φτώχειας και των χρεών. Ωστόσο η κάμψη της απολυτότητας της διάταξης, ιδίως στην περίπτωση κληρονόμων ανηλίκων, που οι γονείς τους «ρισκάρουν» (Α.Κ. 1527) δεν δικαιολογείται.
2) Η αναβάθμιση της κληρονομικής θέσης του/της επιζώντος συζύγου στο 1/3 της εξ αδιαθέτου διαδοχής (Α.Κ. 1810) όταν συντρέχει με ένα τέκνο μόνο και ολόκληρης της κληρονομιάς όταν δεν υπάρχουν συγγενείς πρώτης και δεύτερης τάξης (Α.Κ. 1811).
3) Η εξίσωση της κληρονομικής θέσης του/της επιζώντος συντρόφου με (έστω και χωρίς πανηγυρική διατύπωση στο Α.Κ.1810, αλλά με έμμεση αναφορά στο Α.Κ. 1812) με σύμφωνο συμβίωσης με τον επιζώντα σύζυγο.
4) Η αναγνώριση κάποιων έστω περιορισμένων κληρονομικών δικαιωμάτων στο σύντροφο από σύμφωνο συμβίωσης (αν δεν συντρέχουν συγγενείς πρώτης και δεύτερης τάξης) και στον σύντροφο από ελεύθερη (χωρίς σύμφωνο) συμβίωση και η κληρονομιά όταν δεν υπάρχουν γενικά συγγενείς). Επίσης (Α.Κ.1817) : το εξαίρετο όταν δεν υπάρχει σύζυγος.
Η μεγάλη αύξηση των συμφώνων συμβίωσης, που για παράδειγμα στο Δήμο Αθήνας (με στοιχεία του Ληξιαρχείου του) τα τελευταία χρόνια υπερβαίνουν σε αριθμό και τους θρησκευτικούς και τους πολιτικούς γάμους δεν αντανακλάται στις νέες ρυθμίσεις ώστε να οδηγήσουν στην κληρονομική εξίσωση του/της εκ συμφώνου συντρόφου με τον σύζυγο.
5) Η δυνατότητα χρήσης (Α.Κ. 1810) για ένα χρόνο χωρίς αντάλλαγμα από τον επιζώντα σύζυγό/σύντροφο του κληρονομιαίου ακινήτου, όπου διέμεναν. Αν και λιγότερο γενναιόδωρη από τη δυνατότητα επιδίκασης κυριότητας κληρονομιαίου ακινήτου όχι μόνο σε σύζυγο, αλλά και σε τρίτον κληρονόμο σύνοικο (Α.Κ. 1885).
6) Η αποεμπραγματοποίηση της νόμιμης μοίρας που περιορίζεται σε χρηματική απαίτηση του δικαιούχου (Α.Κ. 1820), ως μέσο απλοποίησης αλλά και αποφυγής αναγκαστικών συνιδιοκτησιών. Το ίδιο προβλέπεται και στις σχέσεις συγκληρονόμων (Α.Κ. 1883). Βέβαια ο δικαιούχος νόμιμης μοίρας υποβιβάζεται σε δανειστή της κληρονομιάς, κατατασσόμενο στην τάξη προνομίων του άρθρου 975 παρ. 3 Κ.Πολ.Δ.
7) Η ένταξη των συντρόφων (μόνο) από σύμφωνο συμβίωσης στην προστασία οικογενειακής στέγης των άρθρων 612 και 612Α Α.Κ. που τροποποιούνται ανάλογα.
Αρνητικά σημεία :
1) Η διατήρηση της ιδιόγραφης διαθήκης (Α.Κ. 1721 επ.), ακόμα και της μυστικής (Α.Κ. 1722) αποτελεί τον σημαντικότερο αναχρονισμό του κληρονομικού δικαίου, αφού εξαιρεί τη διατύπωση της τελευταίας βούλησης από την επίβλεψη για τους στοιχειώδεις ή σύνθετους νομικούς κανόνες.
Αποτέλεσμα είναι η διαιώνιση ανώμαλων δικαιοπραξιών (κατατμήσεων, συστάσεων, διανομών, οριζοντίων η καθέτων ιδιοκτησιών), η πρόβλεψη μη νόμιμων εν αγνοία συνήθως του συντάκτη προβλέψεων, η ανεπιτήδευτη διατύπωση ακατάληπτων διατυπώσεων και όρων, οι ασάφειες και οι αοριστίες. Όλα αυτά γεννούν αντιδικίες μεταξύ κληρονόμων και σε κάθε περίπτωση βασανίζουν και ταλαιπωρούν όλους όσους καλούνται να επωμισθούν την ευθύνη την εφαρμογή τους (συμβολαιογράφοι, δικηγόροι, δικαστές).
Ακόμα και η έλλειψη οποιουδήποτε όρου για την εγκυρότητα της ιδιόγραφης διαθήκης όπως π.χ. η υποχρεωτική εν ζωή κατάθεσή της με τους όρους της μυστικής διαθήκης, υπονομεύει τη δυνατότητα ανεύρεσής της, καταπατά κάθε ασφάλεια δικαίου και φυσικά παράγει - συνειδητά κατ εμένα - ένα ευρύ πεδίο βιομηχανίας πλαστών ιδιοχείρων διαθηκών που νομιμοποιούνται εύκολα και παράγουν έννομα αποτελέσματα. Αυτό ελάχιστα μετριάζεται από τους περιορισμούς του Α.Κ. 1763.
Διαθήκη άλλη πλην δημόσιας συμβολαιογραφικής δεν θα έπρεπε να αναγνωρίζεται στο κληρονομικό δίκαιο, όπως ακριβώς συμβαίνει και με κάθε μεταβίβαση ακινήτου.
2) Η διατήρηση παράλογων υποχρεώσεων που επιβάλλονται σε κληρονόμους, όπως αυτή του «κληρονομικού καταπιστεύματος» (Α.Κ. 1923 επ). Ο θεσμός αυτός, άλλο επίσης σημαντικό πεδίο αναχρονισμού, εξασφαλίζει το «δικαίωμα του κληρονομούμενου» να ορίζει την τύχη της περιουσίας του επιβάλλοντας όρους στις επόμενες γενιές. Μάλιστα προστίθεται εκτός από τη «σύσταση τρόπου» (Α.Κ. 1978) και η «μετακληροδοσία» (Α.Κ. 1976). Το κληρονομικό δίκαιο παραμένει πεδίο νομικής μεταφυσικής.
3) Οι κληρονομικές συμβάσεις (Α.Κ. 1798 επ.) οι οποίες μεταθέτουν στο πεδίο στην εν ζωή συναλλακτικής δραστηριότητας του κληρονομούμενου τη διαμόρφωση της τύχης της περιουσίας του. Διαμορφώνεται εδώ το πεδίο για πιέσεις, συναλλαγές εκβιασμούς, παραιτήσεις, συνδιαθήκες (έως τώρα απαγορευόμενες, Α.Κ. 1717).
Ο αστικός νομοθέτης εδώ καταλαμβάνεται σε αντίφαση, καθώς διαταράσσει την εν ζωή ηρεμία του διαθέτη, την οποία έχει απόλυτη ανάγκη για να ρυθμίσει την περιουσία του προς το τέλος της ζωής του και εν τέλει την ίδια την προσωπικότητα του διαθέτη (αυτόν που προηγουμένως θεοποιεί αναγνωρίζοντάς του ιδιόχειρες και καταπιστεύματα κ.α.) που είναι βασική προϋπόθεση για την ελευθερία της μετά θάνατον διάθεσης εκθέτοντας τον «μελλοθάνατο» σε ένα νομικό περιβάλλον δεκτικό πιέσεων από υποψήφιους κληρονόμους. Η εξαίρεση των δομών φιλοξενίας από τους νόμιμους αντισυμβαλλόμενους και δικαιούχους αυτών των συμβάσεων είναι προφανώς ορθή, αλλά δεν θα αργήσει να βρεθεί ο τρόπος παράκαμψής της με αχυράνθρωπους, ενδιάμεσους κλπ. Μια άτυπη κατηγορία επαγγελματιών κληρονόμων που από διάφορες οδούς προσέγγισης έχει συγκροτηθεί από δεκαετιών και λυμαίνεται τις περιουσίες, ιδίως των άκληρων γερόντων, ίσως εδώ συναντά την πρόκληση της νομιμοποίησης.
5) Η διατήρηση θεσμών αναδρομικής μετά θάνατον αμφισβήτησης περιουσιακών διαθέσεων (συνεισφορά Α.Κ.1827 κλπ), που επίσης βρίσκεται σε αντίφαση με την αρχή της ελεύθερης περιουσιακής διάθεσης. Καταργείται τυπικά η μέμψη άστοργης δωρεάς, αλλά θεσπίζεται αξίωση συμπλήρωσης και μάλιστα με τριετή αντί διετούς παραγραφής (Α.Κ. 1830).
6) Ενώ ορθά αποκλείονται από τη νόμιμη μοίρα στην εκ διαθήκης κληρονομιά όσοι μεταξύ άλλων έχουν διαπράξει πλημμέλημα ενδοοικογενειακής βίας κατά του διαθέτη η του/της συντρόφου/συζύγου του (Α.Κ. 1833), τα πρόσωπα αυτά δεν συγκαταλέγονται στις περιπτώσεις κληρονομικής αναξιότητας της εξ αδιαθέτου διαδοχής (Α.Κ. 1858).
7) Η διατήρηση της ασφυκτικά μικρής τετράμηνης προθεσμίας για την αποποίηση (Α.Κ. 1845) και κυρίως η παράλειψη θέσπισης δυνατότητας απλοποίησης της αποποίησης (αποδέσμευση από την αποκλειστική αρμοδιότητα της γραμματείας του δικαστηρίου της κληρονομιάς), δημοσιότητας (είναι αδιανόητο νομικά εν όψει και του Α.Κ. 940 να μην είναι δημόσια προσιτό ποιός αποποιείται) και οργάνωσης προϋποθέσεων γνώσης διάδοχης επαγωγής προς αποφυγή ανεπιθύμητων ζημιογόνων επαγωγών.
8) Η μη συμπερίληψη του μεταφορικού μέσου (συνήθως αυτοκινήτου) των συζύγων/ συντρόφων στο εξαίρετο παρότι στην πράξη αναγνωρίζεται από δικαστήρια και ΔΟ.Υ. επί δεκαετίες.
9) Ο μη ορισμός του/της συντρόφου από σύμφωνο στην πρώτη και δεύτερη τάξη κληρονόμων και η υποβάθμιση του συντρόφου ελεύθερης ένωσης στην πέμπτη τάξη κληρονόμων.
10) Η επιλογή των συμβολαιογράφων για την ανάθεση σωρείας καθαρόαιμων δικαιοδοτικών, άρα δικαστικών καθηκόντων. Τέτοια είναι η κήρυξη διαθήκης ως κυρίας, ακόμα και σε συνθήκες αντιδικίας (Κ.Πολ.Δ. 808Α όπως προστέθηκε με το άρθρο 89 ν. 5221/2025 (ΦΕΚ Α 133/28.7.2025) που στη συνέχεια τροποποιήθηκε με το άρθρο 18 ν. 5303/2026.
Η διάταξη αυτή καθιστά τον συμβολαιογράφο δικαστή, που δέχεται παραστάσεις δικηγόρων, αξιολογεί ένορκες βεβαιώσεις μαρτύρων, παραγγέλλει γραφολογικές πραγματογνωμοσύνες, κλητεύει το Δημόσιο και πιθανούς διεκδικητές της κληρονομιάς και εν τέλει αποφαίνεται με συνοπτική αιτιολογία για τη γνησιότητα η μη της διαθήκης. Ως γνωστόν η απόφαση περί κήρυξης κυρίας, όπως και πριν, δεν υπόκειται αυτοτελώς σε ένδικα μέσα. Απαιτείται η προσβολή πλέον της διαθήκης με αγωγή.
Εντύπωση ωστόσο προξενεί η διατύπωση ότι «Ο ορισθείς συμβολαιογράφος έχει δικαίωμα να ερευνήσει με κάθε τρόπο, προκειμένου να εξακριβώσει τη γνησιότητα της ιδιόγραφης διαθήκης».
Γιατί δικαίωμα και όχι υποχρέωση ;
Τι σημαίνει με κάθε τρόπο ; Δική του δικονομία ; Η ιδιωτική έρευνα ;
Πως μπορεί να γνωρίζει τα «πρόσωπα τα οποία θα ήταν κληρονόμοι, αν τυχόν ήταν άκυρη η διαθήκη, ή πρόσωπα τα οποία εμπλέκονται σε δίκη που εκκρεμεί για το ίδιο κληρονομικό δικαίωμα» ώστε να τα καλέσει ;
Γιατί συνοπτική και όχι εμπεριστατωμένη αιτιολογία ;
Πόσος άλλος εκπεσμός των δικαιωμάτων θα γίνει ανεκτός χάριν της προτεραιότητας κατάργησης της δικαστικής προστασίας με τη μεταφορά της ύλης τους με τον «δικαστικό χάρτη» ;
Οι συμβολαιογράφοι, χωρίς να έχουν ξεκαθαρίσει απόλυτα ποιά είναι η πηγή της αντίθεσής τους με τη διάταξη, ζητούν τουλάχιστον την αποσαφήνισή της και έχουν προς τούτο εξαγγείλει αποχή διαρκείας από τις δημοσιεύσεις διαθηκών, που επίσης έχουν περιέλθει στη δική τους αρμοδιότητα με τα άρθρα 807 και 808 Κ.Πολ.Δ. τροποποιημένα αντίστοιχα με τα άρθρα 87 και 88 του ν. 5221/2025, και βέβαια και από τις διαδικασίες κήρυξης κυρίας. Και καλά κάνουν. Είναι ισχυρότερος φορέας από τους δικηγόρους και η οικονομική τους κατάσταση μετά τη ραγδαία αύξηση μεταβιβάσεων και τιμών ακινήτων τα τελευταία χρόνια τους επιτρέπει να μην δελεάζονται για να απεμπολούν τον θεσμικό τους ρόλο και να αναλαμβάνουν δικαστικά καθήκοντα εκ του προχείρου. Το αν η εξαγγελία θα γίνει πράξη θα αποφασισθεί στη συνέλευσή τους στις 30.9.2026.
Ας μείνουμε για την ώρα στις παραπάνω παρατηρήσεις.
Η στοιχειώδης ευθύτητα του συντάκτη του παρόντος απέναντι στους αναγνώστες απαιτεί τη συνομολόγηση ότι το κληρονομικό δίκαιο δεν αποτελεί προνομιακό πεδίο παρέμβασης της αριστερής νομικής διανόησης. Είναι γνωστή η αντίθεση του μαρξισμού στο κληρονομικό δίκαιο τουλάχιστον όσον αφορά τα μέσα παραγωγής, όπως και σε κάθε νομικό θεσμό που αναπαράγει την ανισότητα και την καπιταλιστική εκμετάλλευση. Το κληρονομικό δίκαιο δεν αποτελεί φυσικά την αιτία, αλλά σίγουρα είναι ένα από τα αποτελέσματα και μια σοβαρή πηγή αναπαραγωγής της κοινωνικής ανισότητας ως εποικοδόμημα της υπάρχουσας οικονομικής βάσης που διαμορφώνεται από την υπεραξία, την εκμετάλλευση και τον πλουτισμό από την εργασία των άλλων. Η κατάργηση του κληρονομικού δικαιώματος ενόσω διατηρείται η ατομική ιδιοκτησία (ουτοπικό αναρχικό αίτημα στην Α΄ Διεθνή το 1866) θα ήταν στην πράξη άχρηστη, αφού απλά θα προέτρεπε στην εν ζωή διάθεση του πλούτου και δεν θα απέτρεπε τη διαιώνισή του. Μόνο όταν θα κοινωνικοποιηθούν τα μέσα παραγωγής το κληρονομικό δίκαιο θα ατονίσει και θα εξαφανιστεί. Φυσικά στο στόχαστρο αυτής της θεώρησης είναι το κληρονομικό δικαίωμα στα μέσα παραγωγής και όχι στη στοιχειώδη για τη διαβίωση του κληρονόμου ατομική περιουσία, όπως η πρώτη κατοικία. Η άθλια προπαγάνδα με την οποία μας μεγάλωσαν ότι «θα έρθουν οι κομμουνιστές και θα σου πάρουν το σπίτι» (που και αν θα το έπαιρναν θα το έκαναν για να το παραχωρήσουν σε πρόσωπα με μεγαλύτερες στεγαστικές ανάγκες) δεν επιβεβαιώθηκε. Πολλά χρόνια αργότερα τα σπίτια του λαού στην ανενόχλητα καπιταλιστική χώρα μας και όχι μόνο, τα παίρνουν οι τράπεζες και τα funds, ενώ καμμία στεγαστική μέριμνα δεν σώζει όσους δεν έχουν ιδιόκτητη κατοικία από τις εξωφρενικές τιμές των ενοικίων. Γενικά, αλλού καταγγέλλονταν «ο οικονομικός ολοκληρωτισμός», αλλά αλλού σήμερα εφαρμόζεται.
Σίγουρα ένα από τα μεγάλα οφέλη μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας θα είναι ότι δεν θα βασανίζεται με κληρονομικές προσδοκίες, αντιδικίες, διαδικασίες και θα ασχολείται με σοβαρότερα ζητήματα προς όφελος όλης της κοινωνίας έχοντας απαλλαγεί από τον βραχνά της ιδιωτικοποίησης. Και στήριγμα της οικογένειας και κάθε άλλης συντροφικής μορφής συμβίωσης δεν θα είναι το συμφέρον για την κληρονομική προσδοκία.
Κίνητρα του νέου νόμου είναι η αντιμετώπιση της στασιμότητας λόγω νομικής και οικονομικής αδυναμίας της διεκπεραίωσης κληρονομικών περιουσιών προς όφελος ατομικών ιδιωτικών συμφερόντων και εν τέλει της καπιταλιστικής ανάπτυξης και όχι υπέρ του κοινωνικού συνόλου. Και το επιχειρεί όπως φάνηκε, όχι χωρίς αντιφάσεις, παραλείψεις, λάθη και αυθαιρεσίες. Και φυσικά η κριτική οπτική του νέου κληρονομικού δικαίου δεν μπορεί να γίνεται αφ υψηλού και να παραβλέπει εστίες αυθαιρεσιών και κοινωνικής αδικίας ώστε να αφήνει στην κυβέρνηση το μονοπώλιο της επικοινωνιακής προβολής του και να παριστάνει ότι πραγματοποιεί μεταρρύθμιση. Και δεν αποτελεί έργο μόνο των «ειδικών». Η μαχόμενη υπερασπιστική δικηγορία είναι ο «δεκαθλητής» του δικαίου και ασκεί εποπτεία στο σύνολό του, αφού επωμίζεται την υποχρέωση να υπηρετεί την κοινωνία μέσα από τις διατάξεις του.
Καθήκον μας σήμερα είναι η κριτική αξιολόγηση των νέων διατάξεων και η αναζήτηση πεδίων διεκδικήσεων στόχων κοινωνικής δικαιοσύνης και απλοποίησης.
Τέτοια θα ήταν αν μη τι άλλο η υψηλή φορολόγηση των μεγάλης αξίας κληρονομιών, η πανηγυρική παρότρυνση κληρονομικής διάθεσης για κοινωνικούς σκοπούς, όχι όπως εκείνη του ν. ΟΨΟΔ/1900 που σε άπειρες συμβολαιογραφικές διαθήκες έχει επιβάλει το ερώτημα αν ο διαθέτης επιθυμεί να αφήσει τίποτε στο Ταμείο Εθνικού Στόλου και εκθέτει εσαεί την αρνητική του απάντηση, η υποχρεωτική διάθεση μεγάλων (η μεγάλου μέρους μεγάλων) κληρονομικών περιουσιών για κοινωνικούς σκοπούς και η αξιοποίηση των περιουσιών που αφήνονται για τέτοιους σκοπούς. Πρόσφατα ήρθε στη δημοσιότητα το ζήτημα της μεγάλης ακίνητης περιουσίας του Ε.Σ.Υ. (άνω των 4 δις) που στην ουσία σχολάζει, ενώ αν την διαχειρίζονταν οι οικείοι Δήμοι, σίγουρα θα είχε αντιμετωπίσει το πρόβλημα της αστεγίας. Μόνο που ήρθε στη δημοσιότητα μόνο για να νομιμοποιήσει την προγραμματιζόμενη ιδιωτικοποίησή της.
Ακόμα ο εξορθολογισμός, η κατάργηση της εγκυρότητας ιδιόγραφων και μυστικών διαθηκών και η λύση της αντίφασης ανάμεσα στο μεταφυσικό δικαίωμα της ελεύθερης μετά θάνατον διάθεσης και τις παντοειδείς μετά θάνατον ανατροπές του. Και φυσικά η επαναφορά των καθηκόντων παροχής δικαστικής προστασίας στα δικαστήρια.
Και πολλά άλλα που θα διαπλασθούν όχι στις συνεδριάσεις της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής ανάμεσα στο πληκτρολόγιο και τους κώδικες, αλλά μέσα στη ζωντανή κοινωνία, εκεί που διαμορφώνονται οι ανάγκες της.
Ας ανοίξει η συζήτηση !
Αθήνα, 31.8.2026
Κώστας Παπαδάκης
Δικηγόρος
Μέλος του Δ.Σ. του Δ.Σ.Α.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δεν επιτρέπονται νέα σχόλια.